Đặc xá là gì? Quy định về đặc xá: 1 năm có mấy lần đặc xá? Đối tượng, điều kiện được đặc xá là gì? Các trường hợp không được đặc xá và thời điểm đặc xá?
I. Căn cứ pháp lý
- Luật Đặc xá 2018, có hiệu lực từ ngày 01/07/2019.
- Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), có hiệu lực từ ngày 01/01/2018.
- Nghị định 145/2013/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 16/12/2013.
- Nghị định 52/2019/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 01/08/2019.
II. Đặc xá là gì?
Theo khoản 1 Điều 3 Luật Đặc xá 2018, đặc xá được hiểu là sự khoan hồng đặc biệt của Nhà nước, được Chủ tịch nước quyết định tha tù trước thời hạn đối với những người bị kết án tù chung thân hoặc tù có thời hạn nhân các dịp trọng đại, ngày lễ lớn của quốc gia hoặc trong những hoàn cảnh đặc biệt.
Trên thực tế, Nhà nước luôn khuyến khích những người phạm tội biết ăn năn, hối cải, tích cực cải tạo lao động để có cơ hội được đặc xá, đồng thời tái hòa nhập cộng đồng và trở thành công dân có ích cho xã hội.
Đặc xá phản ánh tinh thần cốt lõi của pháp luật, thể hiện rằng mục đích của pháp luật không chỉ là răn đe hay trừng phạt, mà còn nhằm hướng con người đến tự giác tuân thủ, góp phần xây dựng một xã hội có tổ chức, trật tự, an toàn và phát triển bền vững.
Theo Điều 5 Luật Đặc xá 2018, thời điểm tổ chức đặc xá do Chủ tịch nước xem xét và quyết định, có thể diễn ra vào các sự kiện trọng đại hoặc ngày lễ lớn của đất nước (*) để tạo động lực cho những phạm nhân cải tạo tích cực tuân thủ pháp luật.
Bên cạnh đó, trong những trường hợp đặc biệt, Chủ tịch nước vẫn có quyền quyết định đặc xá nhằm đáp ứng các yêu cầu đối nội, đối ngoại hoặc những tình huống cấp bách khác mà không bị ràng buộc bởi quy định nêu trên.
Có thể thấy, pháp luật hiện hành không xác định cụ thể số lần đặc xá trong một năm hay ngày tổ chức cụ thể. Vậy nên việc đặc xá mang tính linh hoạt và phụ thuộc hoàn toàn vào quyết định của Chủ tịch nước.
—
(*): Theo Điều 4 Nghị định 145/2013/NĐ-CP, các ngày lễ lớn của Việt Nam gồm:
- Ngày 19/05/1890: Ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
- Ngày 07/05/1954: Ngày Chiến thắng Điện Biên Phủ.
- Ngày 30/04/1975: Ngày Giải phóng miền Nam và thống nhất đất nước.
- Ngày 10/03 (Âm lịch): Ngày Giỗ Tổ Hùng Vương.
- Ngày 03/02/1930: Ngày thành lập Đảng Cộng Sản Việt Nam.
- Ngày 01/01 (Âm lịch): Ngày Tết Nguyên đán.
IV. Đối tượng, điều kiện đặc xá theo Luật Đặc xá
Căn cứ Điều 11 Luật Đặc xá 2018 (được hướng dẫn bởi Điều 4 Nghị định 52/2019/NĐ-CP), đối tượng và điều kiện đặc xá được quy định cụ thể như sau:
Đối tượng được đề nghị đặc xá gồm ba nhóm chính:
- Những người đang chấp hành án phạt tù có thời hạn.
- Những người đang được tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù.
- Những người bị kết án tù chung thân, tuy nhiên đã được giảm xuống án tù có thời hạn.
Người được đề nghị đặc xá phải đáp ứng các yêu cầu sau:
➤ Đối với người đang chấp hành án phạt tù có thời hạn hoặc án tù chung thân mà đã được giảm xuống án tù có thời hạn:
(1) Có ý thức cải tạo tốt, nhiều tiến bộ và đạt yêu cầu về số kỳ được xếp loại khá hoặc tốt do Chủ tịch nước quyết định cho từng lần đặc xá.
(2) Đã chấp hành án phạt tù được 1 thời gian nhất định mà Chủ tịch nước quyết định, song khoảng thời gian chấp hành án này cần đảm bảo:
- Ít nhất một phần ba thời gian của án phạt: Đối với án phạt tù có thời hạn.
- Ít nhất 14 năm: Đối với án phạt tù chung thân đã giảm xuống tù có thời hạn.
(3) Đối với án phạt tù về các tội phạm đặc biệt nghiêm trọng được quy định tại điểm b khoản 1 Điều 11 Luật Đặc xá 2018 (như tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản, tội mua bán/sản xuất trái phép chất ma túy…), điều kiện về thời gian chấp hành án phạt tù cụ thể sẽ do Chủ tịch nước quyết định nhưng cần đảm bảo:
- Đã đạt ít nhất một phần hai thời gian của án phạt: Đối với án phạt tù có thời hạn.
- Ít nhất 17 năm: Đối với án phạt tù chung thân đã giảm xuống tù có thời hạn.
(4) Đã hoàn thành việc chấp hành hình phạt bổ sung là phạt tiền và nộp án phí.
(5) Đã hoàn thành nghĩa vụ bồi thường thiệt hại, trả lại tài sản hay nghĩa vụ dân sự khác: Đối với người bị kết án phạt tù về các tội phạm mà Chủ tịch nước quyết định (chẳng hạn tội tham nhũng…).
(6) Đã hoàn thành hoặc hoàn thành được 1 phần nghĩa vụ bồi thường thiệt hại, trả lại tài sản hay nghĩa vụ dân sự khác: Đối với người bị kết án phạt tù khác trường hợp vừa nêu ở trên, vì lý do hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn, chưa đủ điều kiện để tiếp tục thi hành các nghĩa vụ dân sự theo luật định (**).
(7) Việc được đặc xá của người bị kết án không gây ảnh hưởng xấu đến vấn đề an ninh, trật tự.
(8) Không thuộc trường hợp không được đề nghị đặc xá.
➤ Đối với người đang trong thời gian tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù:
- Phải có ý thức cải tạo tốt, có nhiều tiến bộ và được xếp loại khá hoặc tốt theo luật định trong thời gian chấp hành án trước khi được tạm đình chỉ theo quyết định của Tòa án.
- Tuân thủ, chấp hành pháp luật một cách nghiêm chỉnh trong suốt thời gian được tạm đình chỉ thi hành án phạt tù.
- Đảm bảo các điều kiện khác được quy định đối với người đang chấp hành án phạt tù có thời hạn hoặc án tù chung thân mà đã được giảm xuống án tù có thời hạn.
➤ Đối với người đặc biệt được rút ngắn yêu cầu về thời gian đã chấp hành án phạt tù đã đề cập tại nội dung (2) theo quyết định của Chủ tịch nước:
- Phải đáp ứng đủ các điều kiện còn lại đã đề cập đối với 2 nhóm đối tượng nêu trên.
- Đã lập công lớn trong thời gian chấp hành án, có xác nhận của trại tạm giam, trại giam hoặc cơ quan có thẩm quyền khác.
- Thuộc một trong các đối tượng sau:
- Có công với cách mạng theo quy định của pháp luật về ưu đãi đối với người có công.
- Được Nhà nước phong tặng hoặc truy tặng các danh hiệu, phần thưởng cao quý như “Dũng sĩ” trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước, “Anh hùng Lao động”, Huân chương, Huy chương Kháng chiến.
- Là thân nhân của liệt sĩ hoặc của người có công giúp đỡ cách mạng được tặng Bằng “Có công với nước” hoặc Kỷ niệm chương “Tổ quốc ghi công”.
- Là người trực tiếp nuôi dưỡng liệt sĩ khi còn nhỏ.
- Là con của Bà mẹ Việt Nam anh hùng.
- Người không thể tự phục vụ bản thân do ốm đau thường xuyên hoặc người mắc bệnh hiểm nghèo.
- Người phạm tội khi chưa đủ 18 tuổi (trừ một số trường hợp đặc biệt mà Luật Tín Minh chia sẻ bên dưới).
- Người từ đủ 70 tuổi trở lên.
- Người giữ vai trò lao động duy nhất trong gia đình có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.
- Phụ nữ có thai hoặc có con dưới 36 tháng tuổi đang sống trong trại tạm giam, trại giam cùng mẹ.
- Người khuyết tật nặng/đặc biệt nặng theo luật định hoặc người gặp khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi.
- Các trường hợp đặc biệt khác theo quyết định của Chủ tịch nước.
➤ Đối với người chưa đủ 18 tuổi:
- Nếu đang chấp hành án: Phải đáp ứng các điều kiện (1) và (8) nêu trên.
- Nếu đang được tạm đình chỉ chấp hành án:
- Phải đáp ứng điều kiện (8).
- Phải có ý thức cải tạo tốt, nhiều tiến bộ.
- Trong thời gian chấp hành án trước khi được tạm đình chỉ theo quyết định của Tòa án được xếp loại tốt hoặc loại khá theo luật định.
- Chấp hành pháp luật một cách nghiêm chỉnh trong suốt thời gian được tạm đình chỉ thi hành án phạt tù.
- Đã nhận được quyết định rút ngắn yêu cầu về thời gian đã chấp hành án so với quy định tại (2) từ Chủ tịch nước.
Lưu ý:
- Mỗi năm, Chủ tịch nước sẽ ban hành một quyết định đặc xá riêng, đưa ra quy định cụ thể về đối tượng, thời gian, điều kiện đặc xá cũng như các trường hợp không được đặc xá (chẳng hạn như năm 2025, việc đặc xá được thực hiện theo Quyết định 266/2025/QĐ-CTN). Tuy nhiên, về nguyên tắc, các quy định này đều được xây dựng trên cơ sở Luật Đặc xá 2018 và không trái với các điều kiện, tiêu chí chung mà luật này đã quy định.
- Đối với các trường hợp phạm nhân bị phạt tù chung thân nhưng đã được giảm xuống tù có thời hạn, nếu sau đó vẫn tiếp tục được giảm thời hạn chấp hành án phạt tù thì phần thời hạn được rút ngắn đó không được tính vào thời gian người này đã chấp hành án phạt tù.
- (**): Trường hợp người bị kết án phải thi hành các nghĩa vụ dân sự đối với tài sản không do Nhà nước sở hữu thì phải có sự đồng ý về việc không yêu cầu thi hành án hoặc hoãn thi hành án đối với phần tài sản này từ người được thi hành án.
Căn cứ Điều 12 Luật Đặc xá 2018, mặc dù đã đáp ứng đủ các điều kiện đặc xá nêu trên nhưng nếu thuộc một trong các trường hợp sau đây, phạm nhân vẫn sẽ không được đề nghị đặc xá:
- Người bị kết án về các tội phạm sau đây sẽ không thuộc diện được xem xét đặc xá:
- Các tội xâm phạm nghiêm trọng đến an ninh, chủ quyền quốc gia: tội phản bội Tổ quốc, tội xâm phạm an ninh lãnh thổ, tội phá rối an ninh, tội gián điệp, tội khủng bố.
- Các tội phạm chống lại chính quyền nhân dân, bao gồm: tội bạo loạn, tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân, tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân.
- Các tội gây phương hại(1) đến Nhà nước như: tội phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, tội làm, phát tán, tàng trữ hoặc tuyên truyền tài liệu, thông tin, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, tội chống phá cơ sở giam giữ.
- Các tội đặc biệt nghiêm trọng khác được quy định tại Chương phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh của Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi bổ sung 2017).
- Trường hợp phần bản án, quyết định của Tòa án đối với người bị kết án đang bị kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm theo hướng tăng nặng trách nhiệm hình sự thì không được đặc xá.
- Người đang trong thời gian bị truy cứu trách nhiệm hình sự về hành vi phạm tội khác ngoài bản án đang chấp hành (bản án mà người này được xem xét đủ điều kiện đề nghị đặc xá) cũng không thuộc diện được đề nghị đặc xá.
- Người đã từng được hưởng chính sách đặc xá trước đó sẽ không tiếp tục được xem xét đặc xá lần tiếp theo.
- Người có từ hai tiền án trở lên theo quy định của pháp luật hình sự không thuộc đối tượng được đề nghị đặc xá, nhằm bảo đảm tính răn đe và phòng ngừa chung.
- Ngoài các trường hợp nêu trên, những trường hợp khác do Chủ tịch nước quyết định cũng có thể bị loại trừ khỏi diện được đề nghị đặc xá.
Chú thích:
(1): Gây phương hại có nghĩa là gây nên các ra thiệt hại, tổn thất hoặc các ảnh hưởng xấu đến sự an toàn, sức khỏe, danh tiếng, tài sản hoặc lợi ích của ai đó.
VI. Các câu hỏi liên quan đến quy định về đặc xá
1. Đặc xá có được ra tù không?
Có. Theo khoản 1 Điều 3 Luật Đặc xá 2018 quy định đặc xá là sự khoan hồng đặc biệt của Nhà nước, do Chủ tịch nước quyết định, tha tù trước thời hạn cho người bị kết án tù chung thân hoặc tù có thời hạn nhân các dịp trọng đại, ngày lễ lớn của quốc gia (ví dụ như ngày Quốc khánh 02/09 hay ngày 30/04) hoặc trong những hoàn cảnh đặc biệt khi đáp ứng đủ điều kiện đề nghị đặc xá theo luật định.
➣ Xem chi tiết: Điều kiện được đặc xá.
2. Một năm có mấy lần đặc xá?
Pháp luật hiện hành không quy định cụ thể một năm có bao nhiêu lần đặc xá. Theo Điều 5 Luật Đặc xá 2018, việc tổ chức đặc xá hoàn toàn do Chủ tịch nước xem xét, quyết định, có thể thực hiện vào các dịp sự kiện trọng đại, ngày lễ lớn của đất nước hoặc trong những trường hợp đặc biệt phục vụ yêu cầu đối nội, đối ngoại.
➣ Xem chi tiết: Thời điểm đặc xá.
3. Điều kiện đặc xá theo quy định pháp luật là gì?
Căn cứ Điều 11 Luật Đặc xá 2018, người được xem xét, đề nghị đặc xá phải đáp ứng các điều kiện cơ bản sau:
- Đối với người đang chấp hành án phạt tù có thời hạn hoặc tù chung thân đã giảm xuống tù có thời hạn:
- Có tiến bộ, ý thức cải tạo tốt và được xếp loại khá hoặc tốt do Chủ tịch nước quyết định cho từng lần đặc xá.
- Đã chấp hành án phạt tù đủ thời gian tối thiểu theo từng loại hình phạt và từng nhóm tội danh; trong đó, án tù có thời hạn thường phải chấp hành ít nhất một phần ba thời gian, còn án tù chung thân đã giảm xuống tù có thời hạn phải chấp hành ít nhất 14 năm (hoặc lâu hơn đối với một số tội nghiêm trọng).
- Thực hiện xong hoặc đang thực hiện nghĩa vụ tài chính, dân sự, bao gồm phạt tiền, án phí, bồi thường thiệt hại, trả lại tài sản theo bản án; trường hợp khó khăn đặc biệt có thể được xem xét theo quy định.
- ….
➣ Xem chi tiết: Điều kiện đặc xá.
4. Người được đặc xá thì không có án tích đúng không?
Không đúng. Căn cứ theo quy định của Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) và Luật Đặc xá 2018, người được đặc xá không đương nhiên được xóa án tích mà chỉ được miễn chấp hành hình phạt.
➣ Xem chi tiết: Đặc xá có đương nhiên được xóa án tích?
5. Án treo có được đặc xá không?
Không. Theo Luật Đặc xá 2018, đặc xá chỉ áp dụng đối với người đang chấp hành án phạt tù hoặc được tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù. Người hưởng án treo không phải chấp hành án phạt tù nên không thuộc đối tượng được đặc xá.
➣ Xem chi tiết: Người hưởng án treo có thuộc diện được đặc xá không?
—
Mọi nhu cầu tư vấn pháp luật, vui lòng để lại câu hỏi, thông tin ở phần bình luận bên dưới hoặc liên hệ Luật Tín Minh theo hotline 0983.081.379 (Miền Bắc), 0933.301.123 (Miền Trung) hoặc 090.884.2012 (Miền Nam) để được hỗ trợ nhanh chóng.