Các biện pháp tư pháp là gì? Quy định về các biện pháp tư pháp trong Bộ luật Hình sự 2015 đối với với người phạm tội và pháp nhân thương mại phạm tội.
I. Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Hình sự 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017, thời gian có hiệu lực bắt đầu từ ngày 01/01/2018.
- Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, thời gian có hiệu lực bắt đầu từ ngày 01/01/2018.
- Luật Thi hành án hình sự năm 2019, thời gian có hiệu lực bắt đầu từ ngày 01/01/2020.
II. Biện pháp tư pháp là gì?
Có thể hiểu, biện pháp tư pháp là biện pháp pháp lý được quy định trong Bộ luật Hình sự, do cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng áp dụng đối với pháp nhân thương mại hoặc người phạm tội, thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong trường hợp luật định.
Mục đích chính của biện pháp này là xử lý hậu quả của tội phạm, thu hồi hoặc tiêu hủy vật, tiền liên quan đến tội phạm, buộc khắc phục thiệt hại, chữa bệnh bắt buộc hoặc thực hiện các nghĩa vụ nhằm ngăn chặn hậu quả tiếp tục xảy ra.
Khác với cách hiểu thông thường về hình phạt, biện pháp tư pháp không nhằm tước bỏ quyền lợi hay quyền tự do của người phạm tội một cách nghiêm khắc mà tập trung nhiều vào việc khôi phục trật tự pháp lý đã bị xâm phạm và xử lý hậu quả cụ thể của hành vi phạm tội. Khi xét xử vụ án hình sự, Tòa án có thể áp dụng biện pháp tư pháp một cách độc lập hoặc áp dụng kèm theo hình phạt, tùy từng trường hợp và căn cứ pháp luật tương ứng.
III. Đặc điểm của biện pháp tư pháp
Từ các quy định của Bộ luật Hình sự 2015, Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 và Luật Thi hành án hình sự 2019, có thể khái quát một số đặc điểm cơ bản của biện pháp tư pháp như sau:
- Là biện pháp pháp lý trong lĩnh vực hình sự: Biện pháp tư pháp được đặt ra trong quá trình xử lý hành vi phạm tội hoặc hành vi nguy hiểm cho xã hội theo quy định của pháp luật hình sự.
- Mang tính cưỡng chế: Đây là biện pháp mang tính cưỡng chế, do cơ quan có thẩm quyền quyết định áp dụng mà không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của người bị áp dụng.
- Áp dụng cho nhiều nhóm chủ thể: Tùy loại biện pháp mà chủ thể bị áp dụng có thể là người phạm tội, người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội, người đang chấp hành án phạt tù, người chưa thành niên phạm tội hoặc pháp nhân thương mại phạm tội.
- Có thể áp dụng độc lập hoặc kèm theo hình phạt: Trong vụ án hình sự, Tòa án có thể quyết định áp dụng biện pháp tư pháp riêng hoặc áp dụng cùng với hình phạt nếu có căn cứ.
- Ít nghiêm khắc hơn so với hình phạt, hướng đến khắc phục hậu quả và phòng ngừa nguy cơ tiếp diễn: So với hình phạt, biện pháp tư pháp ít nghiêm khắc hơn, chỉ nhằm xử lý hậu quả thực tế và hạn chế hậu quả tiếp tục xảy ra.
IV. Các biện pháp tư pháp trong Bộ luật Hình sự 2015 là gì?
➤ Các biện pháp tư pháp đối với người phạm tội
Khoản 1 Điều 46 Bộ luật Hình sự 2015 liệt kê các biện pháp tư pháp gồm:
- Tịch thu tiền, vật có sự liên quan trực tiếp với tội phạm.
- Buộc chữa bệnh.
- Trả lại tài sản, bồi thường thiệt hại hoặc sửa chữa; buộc công khai xin lỗi.
Lưu ý:
Đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, Bộ luật Hình sự 2015 còn quy định biện pháp tư pháp đặc thù là giáo dục tại trường giáo dưỡng.
➤ Các biện pháp tư pháp đối với pháp nhân thương mại phạm tội
Căn cứ khoản 1 Điều 82 Bộ luật Hình sự 2015, pháp nhân thương mại có thể bị áp dụng các biện pháp tư pháp sau:
- Trả lại tài sản, bồi thường thiệt hại hoặc sửa chữa; buộc công khai xin lỗi.
- Buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu.
- Tịch thu tiền, vật có sự liên quan trực tiếp với tội phạm.
- Buộc thực hiện một số biện pháp nhằm khắc phục, ngăn chặn hậu quả tiếp tục xảy ra.
➣ Xem chi tiết: Quy định về việc áp dụng biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng.
1. Biện pháp tịch thu tiền, vật có sự liên quan trực tiếp với tội phạm
Theo Điều 47 Bộ luật Hình sự 2015 (được bổ sung bởi Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2017), tịch thu tiền, vật có sự liên quan trực tiếp với tội phạm là biện pháp được áp dụng nhằm tiêu hủy hoặc sung vào ngân sách nhà nước những tài sản có liên quan trực tiếp đến việc thực hiện tội phạm.
Các loại tiền, vật có thể bị tịch thu bao gồm:
- Khoản thu lợi bất chính có được từ việc thực hiện hành vi phạm tội.
- Tiền hoặc vật do phạm tội hoặc do đổi chác, mua bán những thứ ấy mà có.
- Vật thuộc danh sách các vật bị Nhà nước cấm tàng trữ, lưu hành.
- Phương tiện, công cụ được sử dụng vào việc phạm tội.
Lưu ý:
Đối với tiền, vật bị người phạm tội chiếm đoạt hoặc sử dụng trái phép, pháp luật không đặt ra việc tịch thu mà phải trả lại cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp. Trường hợp tài sản thuộc sở hữu của người khác nhưng người này có lỗi trong việc để người phạm tội sử dụng tài sản đó vào việc phạm tội thì tài sản có thể bị tịch thu.
2. Trả lại tài sản, bồi thường thiệt hại hoặc sửa chữa; buộc công khai xin lỗi
Điều 48, Điều 82 Bộ luật Hình sự 2015 quy định cá nhân, pháp nhân thương mại phạm tội phải trả lại tài sản đã chiếm đoạt cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp. Nếu tài sản bị hư hỏng, mất mát hoặc hành vi phạm tội gây thiệt hại vật chất thì cá nhân, pháp nhân thương mại phạm tội phải sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại.
Biện pháp này có ý nghĩa trực tiếp trong việc khôi phục quyền lợi vật chất của người bị thiệt hại. Thay vì chỉ xử lý chủ thể phạm tội, pháp luật còn đặt ra nghĩa vụ khắc phục thiệt hại cụ thể, giúp người bị xâm phạm về tài sản được hoàn trả, sửa chữa hoặc bồi thường trong phạm vi được xác định.
Buộc công khai xin lỗi là biện pháp tư pháp được ghi nhận tại Điều 48 Bộ luật Hình sự 2015, được áp dụng trong trường hợp hành vi phạm tội gây thiệt hại về tinh thần. Khi đó, Tòa án buộc pháp người phạm tội phải bồi thường thiệt hại và công khai xin lỗi người bị hại.
Biện pháp này hướng đến việc khắc phục một phần tổn thất về tinh thần, danh dự, nhân phẩm hoặc uy tín của người bị hại.
Lưu ý:
Không phải mọi vụ án đều phát sinh nghĩa vụ công khai xin lỗi, biện pháp này chỉ được đặt ra khi có thiệt hại về tinh thần và được Tòa án xác định trong bản án, quyết định.
3. Biện pháp bắt buộc chữa bệnh
Điều 49 Bộ luật Hình sự 2015 quy định biện pháp bắt buộc chữa bệnh được áp dụng đối với các trường hợp người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội hoặc người phạm tội mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi.
Biện pháp này có thể được áp dụng trong các trường hợp chính sau:
- Người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong tình trạng đang mắc bệnh làm mất khả năng điều khiển hành vi hoặc khả năng nhận thức.
- Người phạm tội mắc bệnh làm mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi sau khi thực hiện hành vi phạm tội nhưng trước khi bị kết án.
- Người đang chấp hành án phạt tù mắc bệnh làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi.
Việc áp dụng bắt buộc chữa bệnh phải dựa trên kết luận giám định pháp y hoặc giám định pháp y tâm thần.
Người bị áp dụng biện pháp tư pháp này được đưa vào cơ sở khám bệnh, chữa bệnh để điều trị bắt buộc. Sau khi khỏi bệnh, người này có thể sẽ phải:
- Chịu trách nhiệm hình sự: Đối với người phạm tội thuộc trường hợp (2).
- Tiếp tục chấp hành hình phạt tù nếu không có lý do khác để miễn chấp hành hình phạt: Đối với người phạm tội thuộc trường hợp (3).
Lưu ý:
Trường hợp người đang chấp hành án phạt tù phải chữa bệnh bắt buộc thì thời gian chữa bệnh được trừ vào thời hạn chấp hành hình phạt tù, nếu có.
4. Biện pháp khôi phục lại tình trạng ban đầu
Buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu là biện pháp tư pháp áp dụng đối với pháp nhân thương mại phạm tội theo Điều 82 Bộ luật Hình sự 2015. Biện pháp này được áp dụng khi hành vi phạm tội của pháp nhân làm thay đổi hiện trạng, gây ra tình trạng cần phải được khôi phục.
Nội dung của biện pháp là buộc pháp nhân thương mại đưa tình trạng đã bị thay đổi do hành vi phạm tội trở về trạng thái ban đầu trong phạm vi có thể thực hiện. Đây là biện pháp có tính khắc phục hậu quả rõ rệt, thường gắn với những trường hợp hậu quả của hành vi phạm tội thể hiện bằng sự thay đổi về công trình, môi trường, hàng hóa, vật phẩm hoặc tình trạng thực tế khác.
5. Buộc thực hiện một số biện pháp nhằm khắc phục, ngăn chặn hậu quả tiếp tục xảy ra
Ngoài khôi phục lại tình trạng ban đầu, Điều 82 Bộ luật Hình sự 2015 còn quy định Tòa án có thể buộc pháp nhân thương mại phạm tội thực hiện một hoặc một số biện pháp nhằm ngăn chặn, khắc phục hậu quả của tội phạm tiếp tục xảy ra, bao gồm:
- Buộc khắc phục tình trạng lây lan dịch bệnh, ô nhiễm môi trường.
- Buộc thu hồi hàng hóa, sản phẩm vi phạm đang lưu thông trên thị trường.
- Buộc loại bỏ yếu tố vi phạm trên vật phẩm, phương tiện kinh doanh, hàng hóa, bao bì hàng hóa.
- Buộc tháo dỡ công trình, phần công trình xây dựng không đúng với giấy phép hoặc không có giấy phép.
- Buộc đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc tái xuất phương tiện, vật phẩm thuộc 2 trường hợp sau sau khi đã loại bỏ yếu tố vi phạm:
- Được tái xuất, tạm nhập nhưng không tái xuất đúng quy định.
- Được nhập khẩu, đưa vào lãnh thổ Việt Nam trái quy định.
- Buộc đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc tái xuất các hàng hóa, nguyên liệu, vật liệu, phương tiện sau đây sau khi đã loại bỏ yếu tố vi phạm:
- Hàng hóa giả mạo quyền sở hữu trí tuệ.
- Hàng hóa quá cảnh, nhập khẩu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
- Nguyên liệu, vật liệu, phương tiện nhập khẩu được sử dụng chủ yếu để sản xuất, kinh doanh hàng hóa giả mạo về sở hữu trí tuệ.
- Buộc tiêu hủy:
- Vật phẩm, hàng hóa gây hại cho sức khỏe con người, cây trồng, vật nuôi và môi trường.
- Văn hóa phẩm có nội dung độc hại hoặc tang vật khác thuộc đối tượng bị tiêu hủy theo luật định.
6. Biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
Đây là biện pháp được quy định riêng cho nhóm đối tượng là người chưa thành niên phạm tội, xuất phát từ yêu cầu giáo dục, cải tạo và quản lý người dưới 18 tuổi trong môi trường có kỷ luật.
Theo quy định của Bộ luật Hình sự 2015, Tòa án có thể áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng đối với người chưa thành niên phạm tội nếu xét thấy do tính chất nghiêm trọng của hành vi phạm tội, do môi trường sống và nhân thân của người đó mà cần đưa người đó vào một tổ chức giáo dục có kỷ luật chặt chẽ.
Thời hạn áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng là từ 1 - 2 năm. Trong thời gian chấp hành, người được giáo dục tại trường giáo dưỡng phải thực hiện các nghĩa vụ về học tập, học nghề, lao động và sinh hoạt dưới sự quản lý, giáo dục của nhà trường. Trường hợp người chấp hành có nhiều tiến bộ và đã chấp hành được một phần thời hạn theo quy định, Tòa án có thể xem xét chấm dứt trước thời hạn theo đề nghị của trường giáo dưỡng.
Ý nghĩa của biện pháp này là tạo môi trường giáo dục có tổ chức, kỷ luật và định hướng phục hồi đối với người dưới 18 tuổi phạm tội. Biện pháp không chỉ nhằm quản lý người chưa thành niên trong thời gian nhất định mà còn hướng đến việc học tập, học nghề, rèn luyện nếp sống và hạn chế nguy cơ tái phạm.
➣ Xem thêm:
VI. Câu hỏi thường gặp các biện pháp tư pháp
1. Các biện pháp tư pháp đối với người phạm tội gồm những gì?
Theo Bộ luật Hình sự 2015, các biện pháp tư pháp đối với người phạm tội gồm:
- Tịch thu tiền, vật có sự liên quan trực tiếp với tội phạm.
- Buộc chữa bệnh.
- Buộc công khai xin lỗi.
- Trả lại tài sản, bồi thường thiệt hại hoặc sửa chữa.
- Giáo dục tại trường giáo dưỡng (đối với người dưới 18 tuổi phạm tội).
➣ Xem chi tiết: Quy định về các biện pháp tư pháp.
2. Pháp nhân thương mại phạm tội có thể bị áp dụng biện pháp tư pháp nào?
Pháp nhân thương mại phạm tội có thể bị áp dụng các biện pháp tư pháp sau đây:
- Buộc xin lỗi một cách công khai.
- Buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu.
- Tịch thu tiền, vật có sự liên quan trực tiếp với tội phạm.
- Buộc thực hiện một số biện pháp nhằm ngăn chặn, khắc phục hậu quả tiếp tục xảy ra.
3. Biện pháp buộc công khai xin lỗi có áp dụng trong mọi vụ án không?
Không. Buộc công khai xin lỗi chỉ đặt ra khi hành vi phạm tội gây thiệt hại về tinh thần và được Tòa án xác định trong bản án, quyết định.
5. Giáo dục tại trường giáo dưỡng áp dụng trong trường hợp nào?
Biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội khi Tòa án xét thấy do tính chất nghiêm trọng của hành vi, nhân thân và môi trường sống của người đó mà cần đưa vào tổ chức giáo dục có kỷ luật chặt chẽ. Thời hạn áp dụng là biện pháp này là từ 1 - 2 năm.
—
Mọi nhu cầu tư vấn pháp luật, vui lòng để lại câu hỏi, thông tin ở phần bình luận bên dưới hoặc liên hệ Luật Tín Minh theo hotline 0983.081.379 (Miền Bắc), 0933.301.123 (Miền Trung) hoặc 090.884.2012 (Miền Nam) để được hỗ trợ nhanh chóng.